SPOT ON is hét platform over innovatie van toezicht. Daarover gaan we hier op het scherpst van de snede met elkaar in dialoog. Met prikkelende artikelen, reacties, video’s, interviews en inspirerende voorbeelden uit de praktijk.

Wat zijn nieuwe vergezichten als we kijken naar toezicht? Welke oplossingsrichtingen zijn kansrijk? Welke aanpak werkt?

Wat gaat er al goed in de praktijk van alledag? Welke kennis en ervaring kunnen we uitwisselen? En van welke ervaringen kunnen we leren?

Hoe kijkt de ‘buitenwereld’ naar toezicht? Wie heeft er een originele visie op de toekomst? Verrassende perspectieven van buitenstaanders uitgelicht.

OPINIE | JAN VAN DEN BOS

foto Jan van der Bos

'Onszelf overbodig maken, blijft ons streven'

Met satellietdata wordt het transport over water in de gaten gehouden, met behulp van drones een terrein geïnspecteerd.

Lees verder

Opinie | Meike Bokhorst

Foto Ministerie van Justitie en Veiligheid

Zo behoudt de inspecteur zijn onafhankelijkheid

Onderzoeker Meike Bokhorst van de Universiteit Utrecht over protocollen, moreel beraad en het belang van interne tegenmacht.

Lees verder

nieuws | satellieten

Foto de ruimte

Meten vanuit de ruimte

Wie nauwkeuriger de uitstoot van zwavel- en stikstofdioxiden op zee wil meten en beoordelen, kan de inzet van satellieten overwegen. Maar hoe doe je dat? De Inspectie Leefomgeving en Transport (ILT) en de universiteiten van Leiden en Wageningen doen hier samen onderzoek naar

Lees verder

reportage | Inspecteur Rebecca

Foto Rebecca van der Linden

'Ik ben een vakidioot'

Als jong meisje droomt Rebecca van der Linden er al van om gevechtspiloot te worden. Helaas miste ze het talent voor het besturen van een vliegtuig, maar het werken bij Defensie bleef trekken. Nu werkt ze als inspecteur bij de Inspectie Militaire Gezondheidszorg. En is het haar droombaan?

Lees verder

reportage | muizenplaag

Foto muizenplaag

Muizenplaag vraagt om meer samenwerking

Er is sprake van een heuse muizenplaag. Althans, afgaande op het aantal meldingen bij de NVWA: een toename van 285 procent in vier jaar tijd.

Lees verder

Reportage | Inspecteur Calijn Hylkema

Foto Calijn Hylkema

'Interessant om het puzzeltje te leggen'

Calijn Hylkema-van der Kolk, is een van de jongste inspecteurs voor het primair onderwijs. Met hart en ziel zet ze zich in voor beter onderwijs. Wat drijft haar en wat vindt ze zo mooi aan haar vak?

Lees verder

Column | Michiel Korthals

foto michiel korthals

'Herstel de band met ons voedsel'

We zijn vervreemd van wat we eten. Dat stelt Michiel Korthals, hoogleraar voedselfilosofie aan de Wageningen Universiteit. Hij schreef er het boek 'Goed eten' over.

Lees verder

Column | John Derksen

foto John Derksen

'Aan de voorkant veiligheid regelen'

De overheid en de consument krijgen geen grip op de risico's van slimme apparaten. Zo stelt Volkskrant-onderzoeker Huib Modderkolk. Maar plaatsvervangend hoofdinspecteur John Derksen van Agentschap Telecom ziet toch wel mogelijkheden.

Lees verder

Longtweet | hogere boetes

foto tweet hogere boetes

‘Hogere boetes voor recidivisten’

Hoe vaker je een overtreding begaat, hoe hoger de boete wordt. Dat is eerlijker en gaat handhaving makkelijker maken. Zo stelt Peter van der Knaap (SWOV).

Lees verder

Debat | Eigen regie

Foto-van-pillen

Op eigen risico - de gevaren van de doe-het-zelf-zorg

Wat zijn de voor- én nadelen van de toenemende eigen regie in de zorg? Daarover gingen zorgverleners, patiënten, mantelzorgers en professionals uit de wereld in gesprek.

Lees verder

Debat | Voedselveiligheid

Internetfora-Belastingdienst-foto

Weten we nog wel wat we eten?

De mensen vervreemden van hun voedsel en kunnen de kwaliteit niet controleren. Met alle risico’s. Zo stelt voedselfilosoof Michiel Korthals. 

Lees verder

Video | voedselveiligheid

Weten we nog wat we eten?

Waardoor laten consumenten zich leiden wanneer zij boodschappen doen? Wij gingen de straat op.

Column | John Verhoef

foto John Verhoef

Maatwerk vereist bij eigen regie op zorg

Is het een kille bezuiniging of staat de mens écht centraal? Dat hangt volgens lector John Verhoef af van individuele mogelijkheden en wensen.

Lees verder

Column | Huib Modderkolk

foto Huib Modderkolk

'Risico's zijn groot maar onzichtbaar'

Onderzoeksjournalist Huib Modderkolk van de Volkskrant schreef het boek Het is oorlog maar niemand die het ziet. Hij deed zes jaar onderzoek naar de keerzijden van internet.

Lees verder

Reportage | rookruimten

cartoon rookruimten

Rookverbod geen grap

Vanaf 1 april mogen er geen rookruimten meer zijn. Een harde regel. Maar wel eentje die zacht moet landen, zeggen een café-eigenaar, een inspecteur en een parlementariër.

Lees verder

Nieuws | onderzoek

foto artikel kracht en tegenkracht

Onderzoek: Kracht en tegenkracht

Wat zijn de risico’s bij langzittende bestuurders bij woningcorporaties? Je leest het in het onderzoek ‘Kracht en tegenkracht’ van ILT.

Lees verder

Debat | Slimme apparaten

foto hacker

Het gevaar van slimme apparaten

Overheersen de risico’s van slimme apparaten het gemak, of zijn we in staat ons er voldoende tegen te wapenen?

Lees verder

Nieuws | risico's

foto draadhek

‘Inspecteur, neem risico’s’

Kijk over de grenzen van je mandaat. Dat stelt Femke de Vries, bijzonder hoogleraar Toezicht.

Lees verder

Debat | (On)veiligheid

foto-vergrootglas

Willen we meer of minder regels?

Dat de wereld fundamentele tekortkomingen kent, altijd onaf is, wil er maar niet in. Dat stelt hoogleraar bestuurskunde Paul Frissen.

Lees verder

Nieuws | controles

foto-vergrootglas

Samen optrekken tegen ‘rotte appels’

NZa, IGJ en ISZW samen tegen rotte appels in de zorg. Inspecties pakken tijdens gezamenlijke bezoeken fraude, slechte arbeidsomstandigheden en ondermaatse zorg aan.

Lees verder

Nieuws | zelfscans

foto-vergrootglas

Minder handhaving door zelfscans

Met filmpjes helpt ISZW doelgroepen zelf te controleren op regels. Dat scheelt inzet op handhaving.

Lees verder

Column | Paul Frissen

foto Paul Frissen

Niets doen of toch handhaven?

In zijn essay ‘De inspectie stelt een onderzoek in…’ houdt Paul Frissen de rol van inspecties tegen het licht. Rob van Lint, inspecteur-generaal van de NVWA reageert.

Lees verder

Opinie | over het platform

foto-vergrootglas

Platform Innovatie Toezicht online

We zijn live. Waarover moeten we komende tijd hoognodig de discussie voeren?

Lees verder

Opinie | Hans Boutellier

Hans-boutellier-foto

Responsief met een bite

Hans Boutellier stelt in zijn essay ‘Responsief met een bite’ of het hedendaagse toezicht voldoende aansluit op actuele maatschappelijke ontwikkelingen.

Lees verder

september 2019

Agenda

afbeelding-van-agenda Schrijf ook de data waarop de publieksbijeenkomsten plaatsvinden alvast in je agenda!

Lees verder

Reportage | e-step

cartoon-step

Ruimte voor de e-step

De elektronische step is door strenge regels praktisch verboden. Dat kan niet, zeggen consument, ANWB en VVN. Een nieuwe benadering is nodig.

Lees verder

Nieuws | internetfora

Internetfora-Belastingdienst-foto

Belastingdienst opent digitale deuren


Met drie internetfora laat de dienst klanten in gesprek gaan met inspecteurs en met elkaar. Dit voorkomt fouten en dus werk.


Lees verder

Nieuws | marktplaats

nvwa-en-marktplaats

NVWA tackelt samen met Marktplaats illegale handel

NVWA kan met een knop verdachte handel melden, die Markplaats versnelt controleert en desnoods verwijdert.

Lees verder

Nieuws | essays

Staat-van-toezicht-voorkant

Staat van het toezicht in tien essays

Wat vragen we van toezicht in een tijdperk van transities? In tien essays gaan we op zoek naar antwoorden.

Lees verder

Video | straatinterviews

WAT WEET Ú EIGENLIJK VAN TOEZICHT?

Waaraan denken burgers bij het woord ‘toezicht’? We vroegen het de mensen op straat.

Longtweet | onderwijsinspectie

foto-erik-meester

‘Onderwijsinspectie, voorkom problemen aan de voorkant’

Erik Meester is in zijn tweet kritisch over de rol van de Onderwijsinspectie. Wat is zijn advies?

Lees verder

Opinie | maatschappelijke dialoog

tekening-jane

‘WE MOETEN DE KRITIEK WILLEN HOREN’

Het Platform Innovatie Toezicht is onderdeel van de maatschappelijke dialoog die rijksinspecties willen voeren over toezicht. Waarom?

Lees verder

Opinie | Meike Bokhorst

Leestijd 7 minuten

Zo behoudt de inspecteur zijn onafhankelijkheid

Foto Ministerie van Justitie en Veiligheid

Foto: Ministerie van Justitie en Veiligheid

Inspecteurs en wetenschappelijk onderzoekers moeten vrij zijn in hun onderzoek en oordeelsvorming. Maar een kritisch rapport kan politiek onwelgevallig zijn. Dan kan een traject van duwen en trekken volgen. Pogingen tot beïnvloeding door beleidsmakers. Klokkenluiders van de Inspectie Justitie en Veiligheid uitten onlangs hun ongenoegen hierover in de media. Hoe kunnen inspecties hun onafhankelijkheid behouden? Onderzoeker Meike Bokhorst van de Universiteit Utrecht over protocollen, moreel beraad en het belang van interne tegenmacht.

Onderzoek is een onmisbaar element om beleid te ontwikkelen en te toetsen. Hoe zorg je ervoor dat onderzoek onafhankelijk kan worden uitgevoerd?

"Als je onderzoek doet in opdracht van de overheid, is het heel belangrijk dat er waarborgen zijn in de vorm van protocollen: regels hoe beleidsmakers en onderzoekers met elkaar omgaan. Als je dat niet goed met elkaar hebt geregeld, dan kunnen er praktijken ontstaan waar ongewenste beïnvloeding mogelijk is en er een soort hellend vlak ontstaat. Dan weet niemand meer wat wel en wat niet kan in de omgang tussen onderzoek of toezicht en beleid. Dat zie je ook terug in het rapport Ongemakkelijk onderzoek, naar aanleiding van (vermeende) beïnvloeding door beleidsmakers bij het Wetenschappelijk Onderzoek- en Documentatiecentrum. Inspecties, zoals de Inspectie Justitie en Veiligheid, kunnen van dit rapport leren hoe ze de onafhankelijkheid van de medewerkers en de organisatie beter kunnen borgen (zie kader, red)."

Red je het met protocollen en regels?

"Met protocollen en regels kan je ergens op terugvallen. De ecologen die in opdracht van het ministerie van LNV onderzoek deden naar het Programma Aanpak Stikstof, zouden een contract moeten hebben waar een onafhankelijkheidsprotocol bij zit (zie kader, red). Of een samenwerkingsovereenkomst waarin staat hoe onderzoeker en opdrachtgever gaan samenwerken. Als je wetenschapper bent, heb je de gedragscode wetenschappelijke integriteit. Daar kun je je op beroepen als je merkt dat vanuit beleid of politiek invloed wordt uitgeoefend."

Waar begint politieke druk?

"Bij de onderzoeksvraag: is de inspecteur in staat om zelf overal vrij onderzoek te doen, gevraagd en ongevraagd? Kan hij bij de ondertoezichtstaande binnentreden en de informatie verzamelen die hij nodig heeft? Heeft de inspectie zijn eigen agenda? Of bepaalt de politieke top die agenda? Dat kan al zijn doordat de inspecteur-generaal in de bestuursraad zit van het ministerie. Dan heb je al een integriteitsdilemma. Er zijn voordelen: je krijgt als eerste informatie en weet wanneer het uitbrengen van een rapport de meeste impact heeft. Maar je kunt ook worden meegezogen in de agenda van het ministerie."

Als je als toezichthouder onder een ministerie hangt, zit je al in een politieke constellatie. Dan heb je de schijn snel tegen, toch?

"In het WRR-rapport Toezien op publieke belangen beschrijven we dat toezicht zich in een permanent politiek-maatschappelijk speelveld bevindt van politiek (parlement), bestuur en beleid (minister), burgers en ondertoezichtstaanden. Allerlei partijen projecteren hun verwachtingen op de toezichthouder. We hebben het hier over politieke beïnvloeding, maar het kan ook zijn dat veldpartijen waarop je toezicht houdt, proberen je te incorporeren. Dat heet regulatory capture. Dát er beïnvloeding is en er beïnvloed wordt, hoeft niet problematisch te zijn. Het gaat erom hoe je ermee omgaat. Het is aan de toezichthouder zelf om de afwegingen te maken en te laten zien hoe ze tot die afweging is gekomen."

En hoe ga je er dan zuiver mee om?

"Het helpt als de afspraken helder zijn. Dat medewerkers weten wat het wettelijk kader is en wat hun positie is. Maar ook dat medewerkers getraind worden en zich bewust zijn van de dilemma's. Dat er afdelingsoverleg is waar dilemma's bespreekbaar zijn. Dat er af en toe een moreel beraad wordt georganiseerd, waar je met mensen van buiten kwesties bespreekt en met collega's hoe zij zijn omgegaan met politieke druk in een bepaalde casus."

Is onafhankelijkheid een probleem?

"Mensen ervaren druk verschillend, bleek uit het rapport van de onderzoekscommissie naar de relatie tussen beleid en het WODC. Wat de een als druk ervaart, ziet de ander als kritische dialoog. Sommigen zeggen: het is een spel van duwen en trekken en het is aan de onderzoeker om op enig moment een eigen lijn te kiezen op grond van alle informatie. Maar als je de hele tijd wordt gebeld. Als je bij hogere leidinggevenden moet komen. Als er financiële gevolgen zijn doordat subsidie verminderd kan worden. Dan wordt de druk op enig moment oneigenlijk. Zowel onderzoekers als toezichthouders hebben met dergelijke druk te maken. Voor de individuele medewerker is het vooral een kwestie van goed worden opgeleid en een open cultuur waarin je dilemma's kunt bespreken. En leren van elkaar: jonge medewerkers van ervaren medewerkers laten leren hoe je omgaat met die druk. Organisaties moeten voorkomen dat medewerkers naar buiten treden om te klokkenluiden, zoals onlangs in het Algemeen Dagblad waar zeven medewerkers van de IJV klaagden over een cultuur van 'oneigenlijke beïnvloeding', waardoor politiek onwelgevallige conclusies uit hun onderzoeken zouden zijn weggelaten."

Doet politieke druk iets met motivatie van medewerkers?

"Er is onderzoek van de FNV onder 1.368 FNV-leden in dienst bij de Rijksoverheid. Daaruit bleek dat een op de zes wel eens onder druk is gezet om niet-integer te handelen. In 68 procent van de gevallen gebeurde dit door de leidinggevende. Vooral in de vorm van het achterhouden van informatie en het aanpassen van rapporten. 85 procent van de respondenten geeft aan dat niet-integer handelen gevolgen heeft voor het publieke of maatschappelijk belang. Bovendien leidt het tot psychische klachten zoals stress, angst of schuldgevoelens. Dat is zorgelijk. Het is goed als er in medewerkerstevredenheidsonderzoeken aandacht zou zijn voor integriteit en daarbinnen voor onafhankelijkheid."

Kan je onafhankelijkheid met regels vastleggen?

"Je kunt de onafhankelijkheid van een inspecteur of onderzoeker juridisch regelen als je wilt, maar uiteindelijk gaat het om een attitude: een houding van een individuele professional die durft op te treden. Maar ook de professional heeft niet altijd gelijk. Ook onderzoekers en toezichthouders hebben allerlei biases, voorkeuren en preoccupaties die op de een of andere manier in hun werk kunnen doorklinken. Dus moeten er mensen meekijken. Maar cruciaal is of je de onderzoeksvraag mag formuleren, je het onderzoek zelf mag opzetten op een manier die goed is volgens de eigen standaarden. En dat je al het materiaal kan publiceren op een moment dat je zelf als organisatie hebt gekozen. Voor organisaties is het belangrijk om intern tegenmacht te organiseren. Kritische mensen die de rol kunnen vervullen van hofnar of waakhond. Het werk als toezichthouder staat of valt met de kwaliteit en de onafhankelijke manier waarop je alle belangen hebt gewogen. Daarbij moet je je bewust zijn van alle politiek-maatschappelijke krachten. Transparantie, verantwoording en responsiviteit -- in gesprek gaan over de bevindingen -- zijn wel belangrijke proceswaarden om die onafhankelijkheid zichtbaar te maken. Want onafhankelijkheid is niet wegblijven van de politiek."


2 x onderzoek en beleid

Klokkenluiders over beleidsbeïnvloeding bij WODC en IJV

Op 6 december 2017 publiceert het programma Nieuwsuur een interne klacht van een medewerker van het Wetenschappelijk Onderzoeks- en Documentatiecentrum (WODC) over de mogelijke (beleids)beïnvloeding van onderzoeksrapporten naar drugsbeleid. Naar aanleiding van deze uitzending heeft de minister van Justitie en Veiligheid drie commissies ingesteld. Een van deze commissies onderzocht de relatie tussen het WODC en de beleidsafdelingen. Van de WODC-casus valt te leren dat formele en professionele waarborgen voor onafhankelijk onderzoek permanent onderhoud vergen. De Inspectie Justitie en Veiligheid kan met de lessen uit die casus haar voordeel mee doen in de omgang met haar klokkenluiders.

Onderzoekscommissie WODC II (2019) Ongemakkelijk onderzoek: Naar een betere balans in de relatie tussen WODC en beleid.

www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/01/15/ongemakkelijk-onderzoek---rapport-commissie-wodc-ii
https://www.ad.nl/binnenland/klokkenluiders-gevoelige-informatie-justitie-weggehouden-bij-tweede-kamer~a8ea44e4/
https://nos.nl/artikel/2320591-inspectie-justitie-en-veiligheid-liet-zich-jarenlang-beinvloeden.html

De totstandkoming van het PAS

Het Programma Aanpak Stikstof kwam er mede doordat het ministerie van LNV ecologen hun analyses liet aanpassen. Een medewerker van Staatsbosbeheer over de twijfels over de berekeningen over het PAS: "Het is dubbel. Het voelde niet goed, maar als zo'n politiek besluit eenmaal genomen is, kun je er ook niet veel meer aan doen. Ja, weggaan. Dat hebben een paar mensen vanwege deze kwestie dan ook gedaan."

NRC, 27 december 2019, Stikstofakkoord moest en zou er komen https://www.nrc.nl/nieuws/2019/12/27/stikstofakkoord-het-moest-en-zou-er-komen-a3985137

Wie is Meike Bokhorst?

Meike Bokhorst is senior wetenschappelijk medewerker bij de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid. Daarnaast werkt zij als onderzoeker toezicht aan de Universiteit Utrecht.

Bokhorst werkte mee aan diverse publicaties over toezicht, zoals het WRR-rapport Toezien op publieke belangen. Naar een verruimd perspectief op rijkstoezicht
https://www.wrr.nl/onderwerpen/toekomst-van-toezicht/documenten/rapporten/2013/09/09/toezien-op-publieke-belangen.-naar-een-verruimd-perspectief-op-rijkstoezicht

Bokhorst is tevens auteur van het rapport van de Onderzoekscommissie WODC II *Ongemakkelijk onderzoek, Naar een betere balans in de relatie tussen WODC en beleid https://www.rijksoverheid.nl/documenten/rapporten/2019/01/15/ongemakkelijk-onderzoek---rapport-commissie-wodc-ii

Onlangs publiceerde ze een themanummer van Bestuurskunde over onafhankelijk onderzoek
https://tijdschriften.boombestuurskunde.nl/tijdschrift/bk/2019/4/Bk_0927-3387_2019_029_004_001